• ALTIN (TL/GR)
    964,40
    % -0,79
  • AMERIKAN DOLARI
    16,1920
    % -0,96
  • € EURO
    17,4658
    % -0,86
  • BIST 100
    %
  • BITCOIN/TL
    465328,425
    % -2,16
  • РУБ RUBLE
    0,2451
    % -2,75
  • ¥ YUAN
    2,4170
    % -0,42
  • £ POUND
    20,5557
    % -0,61
  • ALTIN (TL/GR)
    964,40
    % -0,79
  • $ DOLAR
    16,1920
    % -0,96
  • € EURO
    17,4658
    % -0,86
  • BIST 100
    %
  • BITCOIN
    465328,285
    % -2,16
  • РУБ RUBLE
    0,2451
    % -2,75
  • ¥ YUAN
    2,4170
    % -0,42
  • £ POUND
    20,5557
    % -0,61

Yatırımcı İçin İtimat: Zehir mi Şifa mı?

“Evvel vakit içinde yani tarihini ya bilmediğimiz veya bildirmek istemediğimiz bir vakitte odunculukla geçinen fakir bir ailenin oğlu Camsab varmış. Camsab bir gün arkadaşlarıyla ormana ağaç kesmeye gitmiş lakin yağmur o kadar kuvvetlenmiş ki beraber bir mağaraya saklanmaya karar vermişler. Saklandıkları mağarada bir kuyu dolusu bal bulmuşlar ve arkadaşları balı dışarı çıkarmak için Camsab’ı kuyuya yollamışlar. Tüm balı üst çıkardıktan sonra Camsab’ın üst çıkma vakti gelmiş lakin açgözlülük o kadar güçlü bir his olmuş ki Camsab’ın arkadaşları -onun hissesini da alabilmek için- Camsab’ın kuyudan çıkmasına yardım etmemişler. Camsab uzun bir mühlet kuyuda tek başına kalmış ve oradan çıkabilme umudunu yeterlice tükenmişken iğne büyüğü deliği kadar olan bir noktadan ışık geldiğini fark etmiş. Cebindeki bıçakla önündeki küçük deliği merakla büyütmeye başlamış. Delik büyüdükçe kendisini dünyada eşi gibisi olmayan çiçeklerin olduğu, ortasında bir havuzun ve havuzun kenarlarında yılanların olduğu bir bahçede bulmuş. Havuzun başındaki taht üstünde oturan, insan başına fakat yılan bedenine sahip, ‘yılanların şahı’ anlamına gelen Şah-ı Meran’dan çocuğa yanlışsız bir ses gelmiş: ‘Hoş geldin insanoğlu çevrendekilerden korkma sen bizim konuğumuzsun.’ Camsab gördükleri karşısında çok şaşırınca bu şaşkınlığın farkına varan Şahmeran Camsab’la konuşmaya başlamış ve ona kendi ülkesine neden ve nasıl geldiğini sormuş. Camsab yaşadıklarını uzun uzun anlatmış ve Şahmeran hepsini dinledikten sonra yorumunu yapmış: ‘İnsanoğlu nankördür, hilekardır. Küçücük menfaatleri karşısında muazzam zararlarına razı olurlar.’

Günler geceler geçmiş ve Camsab Şahmeran’ın inancını kazanarak uzun vakit bu bahçede yaşamış lakin bir gün ailesini özlemiş ve ailesinin yanına gitmek için Şahmeran’a yalvarmış. Bu yalvarışa dayanamayan Şahmeran bir kaideyle gitmesine müsaade vereceğini söylemiş. Bu koşula nazaran; Camsab, Şahmeran’ın yerini asla kimseye söylemeyecek ve hiçbir halde hamama girmeyecektir. Zira Şahmeran’la karşılaşan kim olursa olsun hamama gittiği vakit tüm bedeni pullarla kaplanırmış. Camsab bu kaideleri kabul ederek kuyudan çıkmış ve uzun seneler boyunca vermiş olduğu kelamı tutmuş. Derken bir gün ülkenin padişahı dermanı olmayan bir hastalığa yakalanmış. Vezir bu hastalığın dermanının sadece Şahmeran’ın etinin kaynatılarak yenmesi olduğunu söylemiş. Zira vezir biliyormuş ki Şahmeran’ın eti hem şifa hem de dünyadaki tüm gizemleri saklıyormuş. Padişah Şahmeran’ın etini yiyerek şifaya kavuşacak kendisi de dünyadaki tüm gizemlerin sırrını öğrenecekmiş. Hastalığın tek dermanının Şahmeran olduğunu öğrenen Padişah ülkedeki tüm herkesi toplatarak hamamlara götürmüş. Camsab vermiş olduğu kelamdan ötürü askerlerden kaçmış lakin yakalanıp hamama götürüldüğü vakit vücudu pul pul olup ışıltılar saçmaya başlamış. Camsab uzun süren azaplara dayanamayıp Şahmeran’ın yerini itiraf etmiş. Şahmeran yakalanmış ve etinin kesilmesi için hamama getirilmiş. Tüm sırların ve bilgilerin esirgeyici olan Şahmeran son bir plan yapmış ve sırrını söylemiş:

‘Kim ki benim kuyruğumdan bir kesim koparıp yerse o bütün dünyanın sırrına ve gizemine vakıf olacak. Her kim ki benim başımdan bir modül yerse o da o anda öte dünyayı boylayacak’ Şahmeran daha kelamlarını bitirmeden berbat niyetli ve açgözlü vezir elinde kocaman kılıcı ile atılıp Şahmeran’ın vücudunu iki kesime ayırmış ve Şahmeran’ın kuyruğundan bir kesim koparmış. Camsab da duyduğu acı ve utancın tesiri ile fırlayıp oracıkta ölmek için sevdiği Şahmeran’ın başından bir kesim ısırmış. Şahmeran’ın yapmış olduğu plan işe yaramış vezir kuyruktan kopardığı parçayı ağzına atar atmaz oracıkta can vermiş. Camsab ise bütün sırların ve bilgilerin sahibi olmuş.”

Hiç yaşlanmayan, bedenindeki zehir ile insanların anında ölmesine sebebiyet verirken birebir vakitte insanlara şifa da veren, dünyadaki tüm sırlara sahip olup bu bilgilerin koruyucusu olan, öldüğünde ise bu sırlarla beraber ruhu kızına geçen ve böylece bilgilerin ölümsüz ve sonsuzluğunu simgeleyen Şah-ı Meran… Şahmeran insanların açgözlülüğünü biliyordu. Birebir vakitte ihaneti de biliyordu zira daha evvel yaşamıştı ihanet hissini. Bu yüzden insanlara itibar etmemesi gerektiğini de hatta kendi sonunun bir insan tarafından geleceğini de biliyordu ancak tüm bunlara karşın Camsab’a güvenmeyi seçmişti.

Sabahattin Ali “Kürk Mantolu Madonna” kitabında bir beşere güvenerek kendisini o beşere bırakmaktansa balkondan aşağıya bırakabileceğini yazmıştı. Bu kadar mı tehlikeli bir şeydi insanın bir şeylere inanç duyması? Şayet öyleyse beşerler neden hala inanç duymaya devam ediyordu?

Beşerler birinci itimat duydukları şeyin ne olduğunu veya kim olduğunu hatırlayamadıkları üzere ne vakit olduğunu da hatırlamazlar. İnanç duygusu bebeklikte, birinci iki yaşta gelişmeye başlar ve bu vakitte kolay inanç hissine karşılık kolay güvensizlik hisleri da öğrenilmeye başlanılır. Daha sonra beşerler bu duyguyu hayatlarının her etabında kullanır. İnanç duygusu sadece birisine karşı olan bir beklenti değildir. Örneğin otobüs beklerken bile beşerler inanç hissiyle beraberlerdir. Beşerler durakta otobüsün gelmesini beklerken otobüsün gelmesine itimat ederler lakin otobüs gelmediğinde ortaya çıkan hayal kırıklığı ve hüsran insanlarda ihanete uğramış hissine sebep olarak insanların sonlanmasının temelini oluşturur. Yalnızca beklediğiniz otobüsün gelmemesi veya beklenenden geç gelmesi bile insanlarda günün berbat geçmesine neden olabilir. Buradaki sorun basitçe otobüs gelmemesi durumu değildir, insanların ihanete uğradığını düşünmesidir.

Son periyotlarda yapılan sinirbilim araştırmaları insan beyninin pek çok taraftan güvenmeye hazır olduğunu göstermiştir. Bir şeylere güvenmek insanın keyifli olmasını sağlayacak olan oksitosin hormonunun salgılanmasına sebebiyet verir. İnanç duygusu zedelendiğinde ise oksitosin hormonu hızlı bir formda düşerek yerini gerilimin yükselmesine sebep olan kortizol hormonuna bırakır. Bu hızlı değişiklik ise nörobiyolojik sistemde bir an için kısa devre meydana gelmesine sebebiyet verir ve bunun neticesinde beşerler nasıl davranmansı gerektiğini bilmediği hem sonlu hem üzgün olduğu duygusal bir karmaşa yaşarlar. Bu karışıklık periyodunda nörobiyolojik sistem kendisine gelene kadar beşerler çok hızlı ve değişken kararlar verebilir.

İnanç duygusu risk içeren bir kavramdır. Bir şeye güvenmek tıpkı vakitte ihanete uğramayı ve öteki tarafın kararı neticesinde ortaya çıkacak olan olumsuz bir duruma düşmeyi göze alma durumudur. Öbür bir deyişle, içerisinde yüksek bir olumluluğun ve birebir formda savunmasızlığın olduğu bir durumdur. Toplumsal Bilimci Diego Gambetta’ya nazaran; beşerler birisine veya bir şeye güvendiğini söylüyorsa esasında anlatmak istediği o şeyin/kişinin kendileri için kârlı veya en azından zararsız bir harekette bulunacağı mümkünlüğünün onunla bir iştirak münasebetine girecek kadar yüksek olduğudur.

Bununla beraber şayet bir şeyin/birisinin güvenilmez olduğunu söyledikleri vakit ise o mümkünlüğünün kendilerine çekme ihtimalinin düşük olduğunu ima ediyorlardır. Bir manada insanların kendi içlerinde yapmış olduğu kar-zarar karşılaştırmasıdır. Lakin üstte da belirtildiği üzere insan beyni güvenmeye hazır olmasından ötürü insanın kendi içerisinde yapmış olduğu bu muhasebe objektif olamayabilir.

1990 senesinde David Kreps yapmış olduğu çalışmada birinci itimat oyununu ortaya çıkarmıştır. Bu oyun A ve B şahıslardan oluşan iki kişilik bir oyundur ve oyunda birinci karar A’ya aittir. A oyuncusu B’ye güvenme veya güvenmeme seçeneklerinden birini seçecektir. Güvenmediği durumda her iki oyuncu da hiçbir çıkar elde edemeyeceklerdir. Şayet A oyuncusu B’ye güvenirse bu sefer karar verme sırası B oyuncusuna geçecektir. B ise A oyuncusunun kendine duyduğu itimada sadık kalma veya A oyuncusuna ihanet etme seçeneklerinden birini seçecektir. Şayet A oyuncusuna sadık kalırsa her iki oyuncu da 10 dolar para kazanacaktır. Fakat sadık kalmak yerine ihanet etmeyi seçerse A oyuncusu 5 dolar kendisi ise 15 dolar kazanacaktır. Bu oyunda A oyuncusu B oyuncuna güvenerek 5 dolarlık bir risk almaktadır. Ancak B oyuncusu için rastgele bir yaptırım kelam konusu değildir ve A oyuncusuna da sadık kalmak mecburiyetinde değildir. Hatta sadâkat duyması B oyuncusuna 5 dolara mal olmaktadır. Zira A oyuncusunun itimat kararına sadık kalarak 10 dolar kazanırken ihanet neticesinde 15 dolar kazanacaktır. Kısaca B oyuncu için ihanet etmek daha rasyonel bir karardır. Lakin bu çalışma ve bu çalışmaya temel alarak oluşturan pek çok çalışmada çoklukla B oyuncusunun rasyonel davranmadığı, inanç duygusu ile irrasyonel davranarak A oyuncusuna sadık kaldığı gözlenmiştir.

Ekonomik kararlar veren her yatırımcı da anlatılanlara misal bir formda kendi vermiş olduğu kararlara itimat duyarken objektif kararlar vermekten uzak, oksitosin hormonunun getirdiği olumluluk ve savunmasızlığın içine düşebilmektedir. Hasebiyle, yatırımcılar tek bir habere veya tek bir tahlile bakarak kararlar verebilirler. Lakin borsa üzere riskli yatırım araçlarına yatırım yapan yatırımcıların, yatırım yapmadan evvel neye inanç duyduklarını net bir şekilde belirtmeleri gerekir. Zira pek çok değişkenden etkilenen piyasalarda yatırımcıların tek bir şeye odaklanarak yatırım yapmaları ilerleyen süreçlerde aldıkları yanlışlı kararların sebep olacağı portföy kayıpları ile karşı karşıya kalabilirler. Bundan ötürü yatırımcılar karar verirken kendilerini ortaya çıkan olumluluktan biraz uzak tutarak; iktisat alanında alınan kararların geleceğe ait gelişmeye sebep olacak kararlar olup olmadığına, ekonomik kararlar dışında ülkedeki siyasi ve toplumsal gelişmelerin hangi gidişatta olduğuna bakarak bunları tahlil etmeleri gerekir. Yatırımcı bunları yapmadığı vakit Şahmeran’ın dediği üzere “küçücük menfaatleri karşısında muazzam zararlarına razı olur.”

Şayet süreçlerinizi gün içi Trade hedefli yapmıyorsanız, yaptığınız süreçler “yatırım” süreçleri ise; aktüel haberlerin o güne olan tesirinden çok gelecekte ortaya çıkmasına neden olacak tesirlerini yorumlamak “yatırım” kararına çok daha uygun bir davranış modeli olacaktır. Bu formda nörolojik sisteminiz sizi karışık hisler içine sürüklemek yerine yaşanabilecek aksilikler karşısında hangi kararları alması gerektiğini bilecek ve kendi içinizde yaptığınız kar-zarar istikrarını daha yanlışsız bir şekilde yönetebilecektir.

İtimadın tek bir bireyde veya objede cisimleşmesinin tehlikesine de vurgu yapmak gerekir. İtimat duyulan bahisle alakalı bir çok husus değerlendirilmeye katılmalıdır. Unutulmamalıdır ki, Padişah dermansız bir hastalığa yakalanmasa, Şahmeran’daki şifadan haberdar olmasa, Camsab askerlerden başarılı bir halde kaçabilse Şahmeran’ın itimadı boşa çıkmayacaktır. Lakin, en son basamakta azap altındaki Camsab’ın sözü Şahmeran ile ortasındaki sırrı bozmuştur. Camsab’ın bütün bu kuvvetli şartlar altında sırrı açığa çıkardığının farkında olan Şahmeran, bedeni ikiye ayrıldığında bile, Camsab’a sonsuz bir bilginin sahibi olma fırsatını sunmuştur. Lakin borsada süreç yapan bir yatırımcıysanız, can çekişen portföyünüzün size bu türlü bir talih sunmayacağını bilmelisiniz.

Şahmeran yarı insan yarı yılan bulunmasına karşın hislerine yenilmiştir ve aldığı karar için Camsab’a “Kararımdaki his hissesinden korkuyorum” demiştir. Pekala siz yatırım kararlarınızı verirken his hissenizin ne kadarından korkuyorsunuz veya korkuyor musunuz?

Cemre,

Kaynaklar:

Ajder, G.; “Şahmeran Efsanesi”

Bergland, C.; “The Neuroscience of Trust”

Balıkçı, Ş.; “Şahmeran Efsanesi ve Yılan Tılsımlarının Psikanalisttik Açıdan Değerlendirilmesi”

Sökmen, S.; Balkanaz, Z.; “Anadolu’da Kıymetli Bir Simge Olan Şahmeran’ın Halk İnanışlarındaki Yeri

Tuncay Turşucu bu hafta için piyasaları yorumladı: Artık Ne olacak?

Hepşen, P.C; “Bir İnsaniçincilik Öyküsü: Şahmeran Efsanesi

Neyse, L.; “Davranışsal İktisat Çerçevesinde İnanç Kavramı”

Atilla Yeşilada TL için sıkıntı kış: Besin enflasyonu patlayacak mı?

BMD: BIST-100 %16 ucuz, ama risklere dikkat!

 

Eko.Rip