• ALTIN (TL/GR)
    1.026,11
    % -0,15
  • AMERIKAN DOLARI
    17,9633
    % 0,02
  • € EURO
    18,2173
    % -0,23
  • BIST 100
    %
  • BITCOIN/TL
    432961,748
    % 0,16
  • РУБ RUBLE
    0,2926
    % -0,29
  • ¥ YUAN
    2,6485
    % -0,19
  • £ POUND
    21,6289
    % -0,11

Cemre Yoldaş: PİYASALARDA SOĞUK BİR KIŞ

“Kızılderililer sonbaharda yeni seçilen kabile büyücüsüne gitmiş ve kışın soğuk geçip geçmeyeceğini sormuşlar. Çağdaş dünyanın âdetleriyle yetişmiş genç büyücü eskilerin sırlarından bihabermiş ve kışın nasıl geçeceği konusunda hiçbir fikre sahip değilmiş. Ne olur ne olmaz, işi sağlama alayım diye düşünen genç büyücü, kabile üyelerine soğuk bir kışa hazırlanmalarını salık vermiş. Birkaç gün sonra aklına gelmiş ve Meteoroloji Müdürlüğü’ne telefon açmış ve soğuk bir kış bekleyip beklemediklerini sormuş. Görüştüğü meteorolog ise kışın hakikaten soğuk geçeceğini düşündüğünü söylemiş. Bunu üzerine büyücü kabileyi toplamış ve daha fazla odun depolamalarını buyurmuş.

Ortadan birkaç hafta geçmiş. Büyücü meteorolojiyi bir defa daha aramış. Meteorolog bu sefer, ‘Çok soğuk bir kış olacağa benziyor’, demiş. Büyücü bunun üzerine kabilesini tekrar toplamış ve bu sefer ormanda ne kadar yakacak odun, kısım, kıymık, bulursa toplamasını söylemiş.

Tekrar birkaç hafta geçince büyücü Meteoroloji İşleri’ni bir sefer daha aramış ve durumu sormuş. Meteorolog bu kere çok heyecan ilenmış. ‘Gelmiş geçmiş kışların en soğuğu olacak, o denli görünüyor,’ demiş.

Büyücü, ‘Ciddi misiniz?’ demiş ve eklemiş. ‘Nasıl bu kadar emin olabiliyorsunuz?’

Meteorolog bir an duraklamış ve ‘Kızılderililer,’ demiş, ‘çılgınca odun topluyorlar!’ (Cathcart & Klein, 2010)

Gerçeklik nedir? Gördüğünüz renklerden mi oluşur yahut burnunuza gelen kokulardan, tattığınız yemeklerden mi? Pekala, etrafınızda oluşturduğunuz bu dünyanın bütün renkler, dokular ve seslerle bir yanılsama olduğunu, bu ayrıntıları beynin sizin için tasarladığını, gerçekliği beynin bu şovları olmadan algılasaydınız onun renksiz, kokusuz, tatsız olduğunu bilseydiniz nasıl hissedersiniz? Uzun vakittir müddet gelen ve hala devam etmekte olan evrimleşmenin sonucunda dünyanız daha renkli bir hal almış durumda. Lakin Bu beynin gelişimini tamamladığı ve yanlışlar yapmadığı manasına gelmez. Beynin yanılsamaları hala bitmiş değil. Yukardaki anlatı da beynin bu yanılsamasından biri olan Petitio Principii yani öbür bir deyişle döngüsel nedensellikten doğan safsata için anlatılan İdeoloji fıkrasıdır.

Fıkra olduğunda komik ve gerçeklikten uzak gözükse bile döngüsel nedensellikleri komik olmayacak seviyede günlük hayatta yaşarız. Örneği̇n İskoçya’nın kuzeyinde yer alan Hebrid Adaları sakinleri için saçlarındaki bitler hayatlarının kıymetli birer modülüdür. İnançlarına nazaran şayet bitler mesken sahipliği yaptığı insanları terk ederse o beşerler hastalanır, ateşlenir. Kimse hastalanmak istemeyeceği için de bile isteye beşerler saçlarına bitler yerleştirir. Fakat asıl olay şudur ki hasta beşerler ateşlenmeye başladığında bitler o insanın saçından uzaklaşmaya başlar. Yahut Jaws sinemasının insanlarda ortaya çıkarttığı dehşetten ötürü sinemasından sonra beşerler köpek balığı saldırısına uğrayacaklarını düşünerek Kaliforniya kıyılarına gitmekten vazgeçmiştir. Köpek balıklarının Kaliforniya kıyılarında nadiren görülmesine karşın beşerler sinemaya inanmayı tercih etmiştir.

Antik Yunan’da “laf ebesi” manasında kullanılan sofistes sözcüksinden gelen safsata, birinci başlarda geçerli ve ikna edici olarak görülür ve birden fazla vakit beşerler bu anlatılanlara inanır. Lakin ayrıntılı bakıldığı vakit anlatılanların uydurma argümanlardan oluştuğu anlaşılır. Bu tıp argümanlar insanlarda duygusal tetiklemeyi ortaya çıkartarak birilerine avantaj sağlarken bir diğer kesiti avantajdan yoksun bırakır, mantıksal argümanları örtbas eder ve safsataların saplanmasını güç hale getirir. Kısaca; diğerlerini aldatmak için bir yol sağlar.

Safsatalara inanmak için çok uğraş harcamaya gerek yoktur. Zira beşerler genelde tercih ettikleri sonuçlarla en düzgün biçimde uyumlu olan var iseyımları seçme eğilimi gösterirler. Bu Yüzde n de kendi kanısını destekleyecek olan argümanları rasyonelleştirme olayına girişir. Kısaca; şayet bulduğunuz argümanlar savunduğunuz fikir ile uyuşuyorsa bunlara inanmak için aslında hazırsınızdır. Bir manada kendi fikrinizi destekleyecek fikirlere gereksiniminiz vardır. Buna ülkü deliller bulduğunuzda ise bunun bilimsel olup olmadığı ile çok ilgilenmezsiniz. Charles Lord, Lee Ross ve Mark Lepper isminde üç bilim insanı bir deney yapmışlardır. Bu deney idam cezasını şiddetle destekleyen yahut şiddetle kınayan kırk sekiz Amerikalı üniversite öğrencileri ortasında gerçekleşmiştir. Her öğrenciye, idam cezasının ne kadar tesirli olduğunu ve idam cezasının yararsızlığını gösteren iki farklı bilimsel çalışma sundular. Olağan bu sunulan çalışmalar temelinde bilim adamları tarafından deney için uydurulmuş çalışmalardı. Öğrencilere bu çalışmaları inceledikten sonra okudukları çalışmaların ikna edici bulup bulmadıkları soruldu. Yanıt evechainti; öğrenciler sunulan kanıtları ikna edici bulmuşlardı fakat sadece kendi kanılarını destekleyen çalışmaları. Sonuç olarak idamı destekleyen öğrenciler deneyden daha da idam destekçisi, idama karşı olanlar ise idama daha da karşı olarak deneyden ayrılmışlardı.

Yanlışlı bir bilgiyi savunduğunu bilmek insanların çok hoşlandığı bir durum değildir. Bu Yüzde n devamlı kendi kanılarını doğrulamaya çalışırlar. Devamlı kendi niyetini doğrulamaya çalışmak ise niyet kusurlarının ortasında en tehlikeli olanlardan birisidir. Şayet buterran deliller savunulan fikir ile uyuşmayan bilimsel argümanlar ise beşerler genelde o delilleri küçümseme ve bu ispatlara karşı gelme eğilimi sergilerler. Yahut kendi niyetini güçaaveirmek için birtakım argüman çeşitleri ortaya çıkartır. Bunlardan bir tanesi “sazanlamak” olarak kullanılan “kırmızı ringa balığı” tekniğidir. Bu teknikte insanların dikkatlerini bahis dan uzaklaştırmak için uydurma argümanlar yaratılır ve insanların dikkati o argümana yönaaveirilir. Bir öbür teknik ise seçici argümanlardır. Bunda da olumsuz deliller görmezden gelinerek öbür uygulanabilir alternatif yokmuş, tek alternatif kişinin kendi sunmuş olduğu argümanmış üzere davranılır. Bu tekniklerle beşerler yanlışlı bilgileri savunmaya devam eder. İnsanların bu tekniklere başvurma sebeplerinden birisi de insanların devamlı olarak dünyaya ve kendi fikirlerine mana vermeye çabalamalarıdır.

Siyah Kuğunun muharriri İstatistikçi Nassim Taleb bu durum için: “İnsanların ikna edici buldukları hikayeler son derece kolay öykülerdir. Soyut değil somutturlar, yeteneğe, aptallığa ve niyetlere bahttan daha büyük bir rol atfeder ve meydana gelemeyen sayısız olay yerine birkaç çarpıcı olaya odaklanırlar. Beşerler geçmiş hakkında dayanıksız açıklamalar uydururlar ve uydurduklarının doğruluklarına inanarak kendilerini devamlı kandırırlar” demiştir. Diğer sözlerle tabir edersek beşerler halihazırdaki görüşleri ile çelişen bilgileri eleyerek onları görmezden gelerek hakikatleri ortadan kaldırmaya çalışırlar.

Amerikan yerlilerinin bilgisine güvendikleri kabile büyücüsünü, yatırımcıların bilgisine güvendiği, finans piyasalarındaki öngörüsü konusunda sağlam olan lakin finans piyasalarında çalışmayan şahıslar olarak düşünelim[1]. Meteoroloji müdürlüğündeki görevliyi ise, finans siyasetlerini belirlemede yetkili şahıslar olarak… Evvellikle, kabile büyücüsünün bilgisine gereksinim duyurulurken, bu bilgiyi talep edenler için bilginin bilimsel bilgi olup olmamasının bir değeri yoktur. Onlar kendilerine çıkar sağlayacak hakikat bilginin peşindedirler. Büyücünün ise bu bilgiyi paylaşmaktaki çıkarı, kendisine bu bilginin doğruluğu ile statü devşirmesidir. Bu bilgi alışveriş döngüsünün devamlıliği hem bilgiyi talep edenlerin yararını hem de büyücünün statükosunu tekrar inşa etmesi için gereklidir. Meğer meteoroloji müdürlüğündeki kişinin bilgisinin doğruluğu bir ön kabul olarak kendisini gösterir. Onun bilimsel bilgisindeki yeterliliği zati o işi başlamadan önce sınanmış olmadır. Onun bilgisi artık sınanan değildir. Şayet o, bilimsel bilgiye sahip değil ise esasen sürdürdüğü işi yapması beklenemez. Meteoroloji profesyonelının işi sadece doğruyu bilmek değildir, mevcut bilgisiyle gerçek kararlar alarak ortaya çıkan durumları ve kurumu gerçek biçimde yönetim etmektir. Dolayısı İle Meteoroloji profesyonelı kendi bilgisinin doğruluğunu devamlı kanıtlamak zorunda değildir.

Böylesi bir kurguda, kendisinden bilimsel bir bilgi beklenmediği halde büyücü, bilgisini doğrulatmak üzere bilimsel bilgiyi temsil eden bireye dönüp bakmasında hiçbir sorun yoktur. Lakin, ilgili mevzuyu esasen bilmesi gerekli olan kişi bilginin kaynağını bilimsel olmayan yerlerde arıyorsa bu durum şu problemlere yol açacaktır; (i) şayet yatırımcılar öteki birinden dayanak alıyorsa; bilimsel olmayan bilgi, piyasada “güvenilir” şahıslar aracılığı ile iki kademeli olarak süratle yaseneacaktır, (ii) şayet yatırımcılar piyasayı tahlil etmek için kurumsal davranışlara bakıyorsa; bilimsel olmayan bilgi tek kademeli olarak hızlı bir halde yaseneacaktır, (iii) içerisinde süreç yapılan piyasaların yönetimi, bilimsel olmayan bilgilerle yönetildiği için piyasaların varlığındaki rasyonalite ortadan kalkacaktır. Bu türlü bir döngüyü anlamak vakit alabilir. Hatta bilimsel bilgiyle hareket etmesi gerekli olan insanların bilimsellikten uzak davranışlar sergilediğini anladığınızda bile bu şahıslar vazifelerini sürdürmeye devam edebilirler.

Yukardaki metafordan da anlaşılacağı üzere, Petitio Principii yanılsaması iktisat alanında çok fazla ziyanlara neden olur. Bunun örnekleri için çok fazla geçmişe bakmaya gerek yok. Bilhassa Türkiye iktisadında son senelerda yaşanan olaylara bakmak kâfi olacaktır. Ekonomik kararlar verilirken uzun bir müddettir iktisat alanında profesyonel bireylerin bilime dayalı görüşleri, telaffuzları göz arkası edilerek, safsatalarla yaratılmış oterran gerçekliğe nazaran kararlar alındı. Geçen hafta piyasalarda yaşanan sert hareketler ise, uzun vakittir bilimsel olarak uyarılan lakin dikkate alınmayan -ki hala da dikkate alınmayan- sürecin sonuçlarından sadece birisiydi. Yatırımcıları muhafazası gerekli olan yetkili kurum ve şahıslar tedbir almadıkça bu gidişatın düzelebilmesi son derece sıkıntı gözüküyor. Kendi̇si̇ni̇ korumak için de küçük yatırımcılar kimi tedbirler almalıdır. Bu tedbirlerin en başında ise kendi dogmalarınızla savaşmak gelir. Beyin bilgilerden haz duymaya programlanmıştır ve yaşadığınız dijital periyot bu hazzı son derece fazla beslemektedir. O Yüzde n edindiğiniz bilgiler sırf kendi terraparkınızı inşa ettiğiniz bilgiler olup olmadığına dikkat etmelisiniz. Öteki Bi̇r telaffuzla şayet bir mevzu da öğrendiğiniz yeni bilgiler, önceki bilgilerinizi destekliyorsa bunu çabuk bir biçimde kabul etme eğilimi göstermeyin. Onun yerine öğrendiğiniz bu yeni bilgiye daha eleştirel yaklaşarak haber kaynağının neresi olduğunu ve bu sonuca nasıl ulaştığını sorun kendisinize. O gün piyasaya bakmadan önce olağana nazaran daha mı sinirliydiniz yoksa daha mı memnundunuz böyleceki sorularla vermiş olduğuniz kararların duygusal yansılar olup olmadığını anlamaya çalışın. Vereceğiniz yatırım kararı yahut vermek zorunda kaldığınız yatırım kararlarınıza karşılık öbür bir alternatif olup olmadığını bir kere daha gözden geçirin. 30 dakika kuralını uygulayın, şayet gözlemleriniz ve teorileriniz çelişiyorsa, çelişen gözlemlerinizi birinci 30 dakikada bir yere kaydedin.

Zira çelişen gözlemlerinizi birinci 30 dakikada kanıtlayamazsanız daha sonrasında beyin bunu unutacaktır siz de tahminen sizi ziyandan kurtaracak olan bilgiyi unutmuş olacaksınız. Sizi sonuca ulaştırırken kurmuş olduğunuz mantık kusursuz olabilir. Pekala ya bu mantığı dayandırdığınız öncül bilgiler? Şayet öncül argümanlarınızdan biri kusurluysa aldığınız yatırım kararınız bir işe yaramaz, ortaya çıkan sonuçların sizi yanıltmaması için tüm öncül argümanlarınızı kesim modül düşünmek daha yararlı olacaktır. Şayet bunu yapmazsanız vardığınız sonucu uygulamak için gerçekçi olmayan argümanlarla kendisinizi ikna etmeye çalışarak kendi döngüsel nedensellikten doğan safsatanızı yaratmış olursunuz. Şahsi inançlarınıza dayalı bahisleri bilim ile karıştırarak birini bir oburuyla açıklamaya çalışmayın. Her Vakit Amerikan yerlilerinin çılgınca odun toplaması o kışın çok soğuk geçeği manasına gelmez.

“İnsanların en güzel becerdiği şey, yeni bilgileri var olan görüşler işler durumda kalacak formda filtrelemektedir.” Warren Buffet

FÖŞ Baba anlattı: Dünya Borsaları NİÇİN Çöktü? Ne Vakit Toparlanır?

TAHLİL: Powell açıklamaları piyasalarda panik yarattı

Nedir bu LİRALAŞMA? & Sebep faiz değil ise $ dolar hakikaten neden yükseldi? | Cihan Bolgün

Kaynakça

Cathcart, T. & Klein, D., 2010. Platon Bir Gün Kolunda Bir Ornitorenkle Bara Girer…. 1. dü. İstanbul: Aylak Kitap.

Akçay, G., 2018. Mantıksal Safsatalar-1: Nedir? Neden Kullanılır? Nasıl Saptanabilir?. [Çevrimiçi]
Available at: https://bilimfili.com/mantiksal-safsatalar-1-nedir-neden-kullanilir-nasil-saptanabilir
[Erişildi: 1 1 2021].

Klemm, W. R., 2021. Specious Reasoning: How to Spot It and Stop It. [Çevrimiçi]
Available at: https://www.psychologytoday.com/gb/blog/memory-medic/202104/specious-reasoning-how-spot-it-and-stop-it
[Erişildi: 01 01 2022].

Eagleman, D., 2018. Beyin Senin Öykün. 12. dü. İstanbul: Bkz Yayıncılık.

Dobelli, R., 2014. Kusursuz Düşünme Sanatı. 6. dü. İstanbul: NTV.

Dobelli, R., 2014. Yanılgısız Düşünme Sanatı 2. 2. dü. İstanbul: NTV.

Kahneman, D., 2017. Hızlı ve Yavaş Düşünme. 6. dü. İstanbul: Varlık Yayınları.

Sharot, T., 2018. Başklarının Aklı. 1. dü. İstanbul: BKZ.

[1] Bu sırf bir metafordur. Elbette Ki̇ piyasa öngörüsü sunan bireylerin bilimsel bilgiden mahrum çıkarımlar yaptığı manasına gelmemelidir.

Eko.Rip

rychly prachy 101 lucia baise francaise en famille jogadores transando
deneme bonusu veren siteler deneme bonusu veren siteler deneme bonusu veren siteler
deneme bonusu veren siteler